Wróciłem z białego piekła

65 lat temu rozpoczęto wywózkę Polaków z Kresów Wschodnich na Syberię

Coraz więcej ludzi planuje wycieczkę na Syberię. Po co? – Bo jest modna, a przyroda jest piękna i surowa – odpowiadają podróżnicy.
– Ja też chciałbym tam pojechać. Doskonale pamiętam urodę tej krainy, a jeszcze lepiej piekło, które tam przeżyłem – mówi Czesław Szczyglewski, który spędził na Syberii sześć lat.

Szczyglewski w czwartek skończył 76 lat. Mimo koszmarnych wojennych przeżyć jest dziś pogodnym starszym panem. – To dzięki cudownej żonie, z którą przeżyłem już pół wieku – zaznacza pan Czesław. A żona podaje ciasteczka i się uśmiecha. – Ja nie byłam na Syberii, nic nie poopowiadam…
W lutym 1940 jedenastoletni Szczyglewski z rodzicami i czworgiem rodzeństwa siedział w pociągu towarowym, który zmierzał z Pińska (teraz Białoruś) do Archangielska.
– Na początku nam, dzieciom, podobała się ta jazda – wspomina. – Mama gotowała na piecyku. Ale po tygodniu mieliśmy już dosyć. Zauważyliśmy, że mama ciągle płacze, a tata jest bardzo smutny. Całe moje 11. urodziny, 17 lutego, też przepłakałem. Zrozumiałem, że skończyło się dzieciństwo i dojeżdżamy do Moskwy.
Kakao na śniadanie
– W domu przed wrześniem 1939 roku obchodziliśmy raczej imieniny niż urodziny – opowiada sybirak. – Mama piekła ciasto, składaliśmy sobie życzenia i wręczaliśmy słodycze.
Mieszkali w sześcioizbowym domu na 36 hektarach w kolonii Żabczyce. Mieli 50 krów i 6 hektarów olszyny, którą sprzedawali fabryce zapałek w pobliskim Pińsku. Dwóch białoruskich służących zajmowało się końmi, mieli też opiekunkę do dzieci. – Tata prowadził gospodarstwo, mama potrafiła wszystko uszyć na maszynie. Rano robiła nam kakao i jajecznicę, czasem nawet z 30 jajek, bo do wszystkich posiłków siadaliśmy do stołu całą rodziną – opowiada Szczyglewski. – Raz w tygodniu piekła chleb na liściach kapusty. Prosto z pieca, posmarowany świeżym masłem, smakował jak nic na świecie. Jedynym zmartwieniem mojego dzieciństwa było robienie tego masła. Trzeba było bez końca machać tłuczkiem w kance.

Podróż przez śniegi

10 lutego 1940 roku o trzeciej w nocy NKWD-owcy zapukali do drzwi Szczyglewskich. Zawieźli ich saniami na stację w Pińsku. Stamtąd jechali trzy tygodnie. Dotarli do Archangielska. Po selekcji zostali przydzieleni do posiołku Czerwona Zorza, oddalonego o kolejne 100 km. Dotarli tam po 8 godzinach jazdy ciężarówką po zamarzniętej rzece Dźwinie. Trzaskał 40-stopniowy mróz. Drogę kolumnie torowały dwa olbrzymie traktory z pługami śnieżnymi.
– Tata miał pracować przy wycinaniu drzewa drzewa, które było wrzucane do jednej rzeki, ta wpływała do następnej i tak do Morza Białego – opowiada Szczyglewski. –Dostawał za to kilka kromek chleba. Puchliśmy z głodu. Całymi nocami leżałem i rozmyślałem, skąd wytrzasnąć coś do jedzenia.
Z młodszymi siostrami rwał brzozowe gałęzie i zanosił gospodyniom z pobliskiej wioski dla kóz. Dostawał za to mleko dla rodziny. Rozplątywał stalowe liny statków i robił z nich gwoździe. Latem dzieci musiały chodzić na bagna zbierać żurawinę, jagody i borówki. Czesio miał za zadanie zaopatrywać w opał barak swój i sąsiadki. Wkładał narty własnej roboty i jechał wycinać z siostrą suche świerki.
– Tak się nauczyłem wtedy szusować, że w 1950 roku zostałem wicemistrzem Dolnego Śląska w biegu na 18 km. Gdybym jeszcze zamiast zjazdówek założył biegówki…
W maju łamały się lody na rzece: – To był niesamowity widok. I huk. Ludzie nie szli do pracy w tajdze, tylko razem ze strażnikami całymi dniami to oglądali.
Gdy podpatrzył, jak rybacy łowią ryby, sam spróbował tej sztuki.
– Przed imieninami taty i siostry Janki, w czerwcu, udało mi się złapać w rzece ogromnego szczupaka – opowiada. – Siłowałem się z nim długi czas, aż wreszcie podpłynął pod powierzchnię i wtedy łupnąłem go wiosłem. Wciągnąłem do łódki i …zemdlałem. Na szczęście, gdy się ocknąłem, szczupak dalej był nieprzytomny. Niosłem go do naszego baraku za skrzela, a jego ogon wlókł się po ziemi. Porąbany zmieścił się dopiero do trzech wiader. Co to była za uczta!
Pod pokładem Puszkina
Po trzech i pół roku nadarzyła się okazja ucieczki.
– W bani, gdzie palił mój brat, często zażywał kąpieli kapitan statku pasażerskiego “Puszkin”, kursującego w górę Dźwiny do miejscowości Kotłasy. Za kilka butelek wódki zgodził się zabrać trzy rodziny, schowane pod pokładem. Zbieraliśmy jagody jak szaleni i wymienialiśmy na wódkę.
W Kotłasach radzieccy oficerowie dostrzegli w tobołach uciekinierów maszyny do szycia. Gdy dowiedzieli się, że kobiety potrafią je obsługiwać, zabrali uciekinierów do pobliskiej wioski, by tam naprawiali płaszcze wojskowe. Lepiej się żyło – Czesio zaopatrywał rodzinę w jedzenie, kradnąc z kołchozowych pól kartofle i kapustę.
– Kiedyś szedłem do piekarni, bo to był czas, kiedy rozwoziłem chleb. Dogonił mnie mój piesek Karuś, którego udało mi się zabrać do pociągu w tamtą noc. Szliśmy kawałek i spotkaliśmy wilka. Mój piesek przewrócił się na plecy. Wilk patrzył raz na mnie, raz na niego. Wreszcie capnął Karusia i uciekł do lasu. Szedłem i płakałem po stracie przyjaciela, ale cieszyłem się, że sam przeżyłem to spotkanie.

Do kraju

W lipcu 1944 roku rodzinę Szczyglewskich przewieziono do sowchozu pod Charków (dziś Ukraina), produkującego buraki cukrowe. W lutym, dwa lata później, przed specjalną komisją Szczyglewscy musieli udowodnić, że są Polakami. – Udało się tylko dzięki temu, że mama zachowała fragment potwierdzenia opłaty podatku gruntowego za rok 1938. Mało brakowało, a nie wypuściliby nas do Polski – wspomina sybirak.
Jechali znowu bydlęcymi wagonami, tym razem przez Kijów, Lwów, Przemyśl, Kraków, Wrocław do Szymbarku (teraz Sulików).
– Tam czekał na nas tata, który przeszedł z wojskiem polskim od Lenino do Berlina. Uciekł z Czerwonej Zorzy do polskiej armii, woląc w niej zginąć niż podczas tej nieludzkiej pracy w tajdze. Jako osadnik wojskowy dostał 15-hektarową działkę.
Jak to się stało, że cała rodzina przetrwała Syberię? Że nikt z nich nie zginął od mrozu i głodu?
– Dzięki Matce Boskiej, do której figury z Niepokalanowa codziennie się modliliśmy – mówi wzruszony Czesław Szczyglewski. – Jaka to ulga, że wreszcie można się przyznać, że było się na Syberii.

Tysiące powietrza
Józef Stalin 5 grudnia 1939 r. wydał ukaz, na mocy którego rozpoczęło się wysiedlanie Polaków z Kresów Wschodnich. Razem z rodzinami mieli opuścić dom ci, którzy byli niebezpieczni politycznie: osadnicy wojskowi, strażnicy graniczni, leśnicy, policjanci i właściciele ziemscy. Pierwszą akcję NKWD przeprowadziło 10 lutego 1940 r., kolejne w kwietniu, czerwcu i w czerwcu 1941 r. Rosyjscy historycy podają, że wywieziono 400–500 tys. ludzi. – Ale nie liczyli dzieci do 15. roku życia – zaznacza Szczyglewski. – Zatem ja dla nich byłem powietrzem.
Wywieziono ok. 2 mln ludzi. Powróciło do Polski ok. 100 tys. We Wrocławiu żyje 3 tys. sybiraków, na Dolnym Śląsku – około 13 tysięcy.

Nauczyciel i kolarz
Po wojnie skończył edukację w gimnazjum w Zgorzelcu. Maturę zrobił w 1952 roku w liceum komunikacyjnym we Wrocławiu. Potem była Wyższa Szkoła Wychowania Fizycznego. Pracował jako wuefista w IX LO przy ul. Skargi. Długie lata był sędzią kolarskim. Aktualnie jet wiceprezesem wrocławskiego oddziału Związku Sybiraków. Ma żonę Krystynę, dwóch synów: Krzysztofa, kardiochirurga w USA, i Wiesława – zegarmistrza, a także wnuków Krzysztofa i Pawła.

Autor artykułu: Anna Gabińska

This entry was posted on Saturday, February 19th, 2005 at 12:01 am and is filed under Archiwa z Trafnych Informacji. You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. Responses are currently closed, but you can trackback from your own site.

Comments are closed.

Archiwum Trafne Informacje

Wróciłem z białego piekła